سه‌شنبه

اگه مردی یه بچه‌رو بذاره و یک‌ساعت با سرعت نور حرکت کنه و برگرده، خودش فقط یک‌ساعت پیر شده، اما بچه تبدیل به یه پیرمرد می‌شه

در همان شهر مرزی و دورافتاده، هر روز می‌نشینند جلوی تلویزیون. می‌زنند آن کانال. آن کانال، اردوگاهی را نشان می‌دهد. چشم از تلویزیون برنمی‌دارند. این‌قدر به‌ش زُل می‌زنند تا بالاخره یکی داد بزند: «اوناهاش... صادق». بدود جلو و با انگشت نشانش بدهد. که آن‌ور، نشسته بین عدّه‌ا‌ی دیگر، همه با یک لباس، همه یک شکل. این‌ور هم یکی هست که نجوا کند «چه پیر شده پسرم». هر هفته، توی یک‌روز، توی یک‌ساعت، فیلمی رو می‌بینند که هر هفته، توی یک‌روز، توی یک‌ساعت، تکرار می‌شود؛ مدّت‌هاست. آن‌سو، توی آن جعبه، توی آن کانال، صادق پیر و پیرتر می‌شود.

پای یک دیوار ایستاده‌ای. یک‌پا رو زدی به دیوار. آستین‌های پیراهنت رو تازدی بالا. منتظری. ماه‌هاست. سال‌هاست. منتظری که بیاید و برایش قلاّب بگیری. که برود بالای دیوار. بعد دستت را بگیرد و بالا بکشد و دوتایی بروید آن‌طرف دیوار. ماه‌ها و سال‌ها می‌گذرد. فصل‌ها می‌آیند و می‌روند و تو آن‌جا ایستاده‌ای. امّا روزی، وقتی که آن گوشه، پشتِ آن دیوار، خورشید دارد غروب می‌کند، دولّا می‌شوی و ته‌سیگارهایی که جلوی پایت انداخته‌ای را جمع می‌کنی و کتونی‌ات را زیر بغل می‌زنی و می‌روی. از کنار همان دیوار، آرام رد می‌شوی. یک‌جوری می‌روی که سایه‌ات هم روی دیوار نیفتد. سه صلوات هم زیرِ لب می‌فرستی. که خدا می‌داند.

سکانس‌های پایانی «پاریس تگزاس»؛ آخر آن قصه‌ی طولانی که تراویس برای جین تعریف می‌کند: «از خودش هم تعجب می‌کرد، چون دیگه هیچ‌چی احساس نمی‌کرد. تنها دلش می‌خواست که بخوابد. و برای اوّلین‌بار آرزو کرد که ای‌کاش می‌تونست بره، خیلی دور. دلش می‌خواست در دل یک سرزمین پهناور گم بشه، جایی که هیچ‌کس اونو نشناسه. جایی بدون زبان، بدون خیابون. اون خواب چنین جایی‌رو دید، بدون این‌که اسمشو بدونه. و موقعی که بیدار شد، توی آتیش بود. شعله‌های آبی، ملافه‌ی رخت‌خوابشو می‌سوزوند... بازوهاش داشت آتیش می‌گرفت، خودشو انداخت بیرون و روی زمین خیس غلت زد. بعدش دوید. اصلاً هم برنگشت تا به آتیش نگاه کنه. فقط دوید. اون‌قدر دوید تا خورشید بالا اومد و اون دیگه نتونست بیش‌تر بدوه. و موقعی که خورشید غروب کرد، اون دوباره شروع کرد به دویدن. پنج روز همین‌جوری دوید تا این‌که هر نشونه‌ای از آدمی‌زاد ناپدید شد.» و بعد تروایس برمی‌گردد، سوار ماشین و از پارکینگ خارج می‌شود. چهره‌اش را می‌بینیم؛ بی‌احساس، پشتِ فرمان. لبخندی می‌زند. ماشینی را می‌بینیم که از هوستن عبور می‌کند و می‌رود. افق شهر، سیاه یک‌دست. آسمان سرخ‌رنگ است؛ رنگ اوّلین لحظه‌ی شب.

هر سال، همین‌موقع، قبل از این‌که توپ را دَرکنند، آن‌جا نشسته‌اند. تهِ حیاط پشتیِ امام‌زاده. پاها را از لای نرده‌های حفاظ رد می‌کنند، دست‌ها عقب، ستون می‌کنند. چشم‌ها خیره به چشم‌انداز روبه‌روی‌شان. امام‌زاده روی تپّه است. شهر از آن‌جا معلوم است. پاها آویزان، تکان می‌دهند. پایی که تکان بخورد، یعنی منتظری؛ منتظر اند. آن‌جا، عدّه‌ای هم می‌آیند سرِ قبرِ اموات‌شان. با سبزه‌های‌شان می‌آیند. شیرینی تعارف می‌کنند. برمی‌دارند. می‌خورند. آن‌ها فلاکس چایی می‌برند. آخر، شیرینی با چایی می‌چسبد. چایی شیرینی را می‌شورد و پایین می‌برد. هر سال، همین‌موقع، آرام‌آرام باران می‌زند؛ ریز. سر را عقب می‌برند. آسمان را نگاه می‌کنند. قطره‌ها از آن بالا می‌آیند و می‌روند توی چشم‌‌شان. آن قطره‌ها به یک شکل دیگر، با یک بسته‌بندی دیگر، از چشم‌شان خارج می‌شود. هر سال، همین‌موقع، زیر لب، برای خودشان چیزهایی نجوا می‌کنند. می‌بینند همان عدّه هم دارند چیزهایی زیر لب می‌گویند. توپ را که دَرمی‌کنند، هم‌دیگر را بغل می‌کنند. بی‌هیچ حرفی. سر را می‌گذارند روی شانه‌های هم‌دیگر. مکث می‌کنند. می‌گذارند سرها، همان‌جا برای دقایقی بمانند. هر سال، همین‌موقع، باران تند می‌شود. سیگاری روشن می‌کنند. گوشی را از جیبش بیرون می‌کشد. می‌برد توی سوئی‌شرتش؛ سایبان؛ خیس نشود. او را نگاه می‌کند. نگاهش نمی‌کند. خیره به گوشی‌اش هست. همین‌جوری که سرش پایین است، به او می‌گوید: «زنگ بزن... بجنب» بلند می‌شود. دور می‌شود. مثل عقرب به خودش می‌پیچد. از دور نگاهش می‌کند. او هم یک عقرب دیگر است. می‌رود روی اسم و شماره‌اش. آسمان را نگاه می‌کند. مثل تونی ارزِنتا [آلن دلون] توی «اسلحه‌ی بزرگ» که با چشمانی بسته، اسلحه‌اش را باز و بسته می‌کرد، گوشی‌اش را می‌گذارد توی جیبش، درمی‌آورد و می‌رود روی اسم و شماره‌اش؛ با چشمانی بسته. شماره‌اش را می‌گیرد. زنگ می‌خورد. صدای بوق قطع می‌شود. صدایش از آن‌طرف خط می‌آید: «چطوری اوغلان؟»

جمعه

[...]

رضا: گاهی توی تاریکی می‌نشینم و فکر می‌کنم. بسیاری از دوستانم به تاریکی پیوسته‌اند. آن‌ها که مانده‌اند، یا با بیماری جسم دست به گریبان اند و یا به تاریکی روح‌شان پناه برده‌اند... گاهی فکر می‌کنم به بیماری لاعلاجی مبتلا شده‌ام و چند روزی بیش‌تر دوام نمی‌آورم. پرستاری که این اواخر نقش پزشک را برایم بازی می‌کند، با تحکّم به من گفت: «روحت را درمان کن!» نمی‌دانم از گم‌نامی عقیده‌ام است یا از کم‌یابی چشم‌های او، که گمان می‌کنم با کمک او می‌توانم؛ پیش از آن‌که تاریکی همه‌جا را فرا بگیرد.

[فیلم‌نامه‌ی «صداها»، سعید عقیقی، نشر قطره، چاپ اوّل، ۱۳۸۸]

دوشنبه

خواب‌ها می‌سوزد چون خورشید

خواب‌های عجیب و غریبم، دوره‌ای، می‌آیند و می‌روند. بدبختی این‌جاست که در زمان خالی بین این‌دوره‌ها، چیزی به آن‌چه در خواب‌هایم می‌بینم، اضافه نمی‌شود. نه شخصیت جدیدی، نه اتفاق تازه‌ای و نه مکان ندیده‌ای؛ ثابت، بی‌تغییر. یک‌سال پیش هفته‌ی دوّم بهمن، خواب دیدم، ایستاده‌ام در دشتی مه‌آلود، در هوایی دزد، بالای سرم، چند رأس گاو غول‌پیکر پرواز می‌کنند و از پستان‌های‌شان خون می‌آید. دلمه‌های خون پایین می‌افتند و روی سر و شیشه‌ی عینکم می‌ریزند. بر اساس یادداشتی که کرده‌ام، هر هفت‌شبِ هفته‌ی اوّلِ اردی‌بهشت سالِ بعدش، یعنی ام‌سال و روزهای آخر مهر هم، در شب‌های مختلف، همین خواب را دیده‌ام. در همان دشت ایستاده‌ام. همان تعداد گاو حاضر اند؛ با همان خون‌ریزی‌شان؛ بی‌هیچ تغییری.
خواب می‌بینم از لای جمعیتی رد می‌شوم. آدم‌ها را کنار می‌زنم. به اوّل صف می‌رسم. خودم را می‌بینم که افتاده‌ام روی زمین و عدّه‌ای با هرچه دمِ دست‌شان هست، مرا می‌زنند. خونین‌ومالین آن‌وسط غلت می‌زنم. این خواب را برای اوّلین‌بار دوسال پیش دیدم. چهاردهم فروردین؛ یک‌شب پس از آخرین روز تعطیلات. در طول همان سال باز آن را دیدم. یک‌سال بعد، یعنی پارسال نیز در دو دوره‌ی مختلف، در ماه‌های تیر و مرداد آن را دیدم. مدّت‌زمان کوتاهی این خواب دارد. فکر نمی‌کنم به ده‌ثانیه برسد. البته این ده‌ثانیه را در جهان بیرون از خواب حساب کرده‌ام. وقتی لبه‌ی تخت نشسته‌ام. آن داخل، در خواب، ده‌ثانیه نیست، انگار ساعت‌ها می‌گذرد تا تمام شود. 
در این دفترچه یادداشت کرده‌ام: «ام‌شب خواب دیدم که روی دریاچه‌ای از یخ راه می‌رفتم. پایین را نگاه می‌کردم. زیر لایه‌ی ضخیم یخ، خانواده‌ام؛ پدر و مادر و خواهرانم و برادرم را می‌دیدم که گیر کرده‌اند. باد کرده‌اند. مُرده‌اند. مشت به یخ می‌زدم تا نجات‌شان بدهم امّا سودی نداشت.» خط پایین‌اش تاریخ زده‌ام: هفده آبان؛ که می‌شود آبان سالِ گذشته. در گوشه‌ی صفحه‌ای از آن دفترچه، نوشته‌ام که همین خواب را، یعنی دریاچه‌ی یخی را در شب‌های مختلف آذر و دی هم دیده‌ای؛ یعنی دیده‌ام. چند صفحه جلوتر هم باز نوشته‌ام، «دی‌شب که دوباره یخ دیدی»؛ در تاریخ سیزدهمِ شهریورِ ام‌سال.
این خواب‌ها و چند خُرده‌خوابِ دیگر، می‌آیند و می‌روند. آن‌ها را خیلی دقیق زیرِ نظر گرفته‌ام. به آن‌ها عادت کرده‌ام امّا به آن‌ها خو نگرفته‌ام. هنوز که هنوز است، از بعضی‌های‌شان با وحشت می‌پرم. البته که از بعضی‌شان چندان هراسی ندارم. آن‌ها را می‌نویسم؛ با تاریخ همان شبِ دیدن‌شان. آن‌ها را بعد از پریدن از خواب، در فاصله‌ی خوردن آب و دوباره برگشتن توی تخت‌خواب، می‌نویسم؛ مثلِ الآن.

جمعه

[...]

اوّل
«و هفت‌روز و هفت‌شب همراه او بر زمین نشستند و کسی با وی سخنی نگفت چون دیدند که درد او بسیار عظیم است.»
‍[عهد عتیق، کتاب ایوب، باب دوّم، آیه‌ی سیزدهم]

دوّم
در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهری مرزی و دورافتاده، کوچه‌ای بوده سرتاسر همه درخت. آن‌قدر که هیچ نوری به خانه‌های آن کوچه نمی‌تابیده. همیشه گویی شب بوده. کسی از اهالی آن کوچه روز را ندیده بود. خورشید را ندیده بود. روی دیوار اوّلین خانه‌ی آن کوچه، سرِ نبش کوچه، تابلویی زده بودند که رویش نوشته شده بود «گرانیخ کوچه»؛ کوچه‌ی تاریکی. دویست‌سال می‌گذرد. نسل‌ها می‌آیند و می‌روند. تا این‌که اهالی کوچه، یک‌روز صبح تصمیم می‌گیرند، درخت‌ها را از بین ببرند. درخت‌ها را یکی پس از دیگری قطع می‌کنند. آخرین درخت را که قطع می‌کنند، در ساعت پنج صبح، خورشید طلوع می‌کند. نور سراسر کوچه را می‌گیرد. نور به داخل خانه‌ها می‌تابد. روی دیوار اوّلین خانه‌ی آن کوچه، سرِ نبش، تابلوی قدیمی را بَرمی‌دارند و به‌جایش تابلوی دیگری نصب می‌کنند. روی تابلوی جدید نوشته شده بود «ایشیخلیخ کوچه»؛ کوچه‌ی روشنایی.

سوّم
جعفر پناهی یازده- دوازده سال پیش در گفت‌وگویی با هفته‌نامه‌ی «تماشاگران» گفته بود قبل از این‌که از خانه بیرون بزند، فیلم لحظه‌ی گل خداداد به استرالیا را می‌بیند؛ هر روز صبح. مارک بوسنیچ از کنار دروازه بازی را شروع می‌کند. کریم باقری روی سر هافبک استرالیایی سَر می‌زند. توپ به دایی می‌رسد و با زانو توپ را استپ می‌کند. به سمت چپ می‌چرخد و توپ را توی عمق برای خداداد می‌فرستد. خداداد از تله‌ی آفساید مدافعان فرار می‌کند. لحظه‌ای، یک‌صدم ثانیه مکث می‌کند تا توپ ازش جلو بزند. بدنش به‌سمت چپ مایل می‌شود و توپ را با بغل پا سمت راست شوت می‌کند. توپ آرام‌آرام، پلّه‌پلّه، از روی پای بوسنیچ رد می‌شود و داخل دروازه می‌شود. پناهی گفته بود هر روز صبح این فیلم را که ده‌ثانیه هم نمی‌شود، می‌بیند؛ جان می‌گیرد، قدرت می‌گیرد، بند کتونی‌هایش را سفت می‌کند و به وزارت ارشاد می‌رود تا مجوز نمایش فیلم‌اش را بگیرد.

چهارم
در قسمت سوّم از «بتمن» در «شوالیه‌ی تاریکی برمی‌خیزد» آن‌جایی که بتمن، نه، بوروس وین در آن زندان زیرزمینی در حبس است، آن‌جایی که او تلاش می‌کند، تلاش می‌کند، و تلاش می‌کند تا از آن دیواره‌ی عظیم در آن ناکجازندان رها شود، که می‌آید زیر آن دیواره می‌ایستد، که شبیه تونلی عمودی است، که ته‌ش نور است، روشنایی است، آزادی است. و بعد در آن تلاش نهایی که آرام‌آرام تنه‌ی دیوار را در آغوش می‌گیرد و بالا می‌رود. و آن موسیقی بی‌نظیر هانس زیمر شنیده می‌شود و... آن تکّه از فیلم را مدّت‌هاست می‌بینم؛ هر روز صبح. آن سکانس، قدرت و جان می‌بخشد.

پنجم
«فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا. إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا.»
پس بدان که با دشوارى، آسانى است. آرى با دشوارى، آسانى است.
[سوره‌ی الشرح، آیه‌ی پنجم و ششم]

پنجشنبه

سینما کوچ

سرکشِ «ک» که افتاد، هویت‌اش را از دست داد. از دور یک چیز دیگری او را می‌خواندند. او را لوچ می‌خواندند. مواردی هم پیش آمده بود که نوچ هم بخوانند. وقتی سه نقطه‌ی توی شکم ح هم افتاد، دیگر برای کسی مهم نبود. حالا نوح شده بود، لوح شده بود؛ هر چی. یک روزی هم داربست زدند و چندنفری ازش بالا رفتند و آن‌چه را از او باقی مانده بود، کندند و دست‌به‌دست پایین دادند؛ ک و سرکشش، واو و ح و نقطه‌هایش؛ همه‌شان را. پایین، روی زمین، هر کدام‌شان به چه بزرگی بود. آن‌ها را ریختند عقبِ وانت نیسان آبی‌رنگ. پشت وانت خوابید. فنرهای عقب نیسان بخوابد، می‌دانی یعنی چی؟ بارِ گذشته. وزنِ چیزها. سنگینی خاطرات. ماشین راه افتاد و آن کلمات دور و دور شدند تا سرپیچ که پیچید و محو شد. آن دیوار سیمانی عظیم، لخت شده بود؛ بی‌حرف، بی‌کلمه، بی‌اسم.

چهارشنبه

[...]

چاقو از پشت بخوری یا از جلو بخوری چه اهمیت دارد؟ مهم این است که خودت را کشان‌کشان روی زمین بکشی، تا برسی جایی که بتوانی تکیه بدهی؛ تا آرام‌آرام خون‌ت برود و تمام شود. ولی فکر می‌کنم این هم مهم نیست. مهم این است که هر چه زودتر تیتراژ بالا بیاید و چراغ‌ها روشن شود و آدم‌ها از سالن بیرون بزنند.
پشتِ پرده امّا، خون توست که آرام‌آرام می‌رود و می‌رود و می‌رود.

سه‌شنبه

[...]

باران که زد، صدای آکاردئونش شد مثل زوزه‌ی گرگِ کوهستان راکی. که دزدیده و بردنش در صحراهای مکزیک؛ زوزه‌ی دل‌تنگی. این‌جور مواقع، غروب هم خودش را به‌سرعت می‌رساند. روی پشت‌بام ساختمان روبه‌رویی مؤذن‌زاده، دست روی گوش، اذان می‌گوید.

یکشنبه

[...]

روبه‌رویش نشسته، وسط کاناپه‌ی دونفره. او هم این‌ور؛ روی کاناپه‌ی تک‌نفره. تازه از خواب بیدار شده‌. پتو روی دوش‌اش است. چشم‌هایش باز و بسته می‌شود. هر چنددقیقه، سرش را به پایین تکان می‌دهد.
- بله... حق با شماست. آره...
- ببین یه‌روز قرار شد معبر بزنیم. چندروز پشت‌سرهم بچه‌ها رفتن شناسایی و اطلاعات جمع کردن. بعد نشستیم نقشه کشیدیم؛ نقشه‌ی معبر. قرار شد یه روز قبل از اذان صبح، کار رو شروع کنیم. روح‌الله رو با نُه سرباز فرستادیم. باید توی سه چهار روز، از خط اوّل خودمون معبر می‌زدیم تا نزدیکی خطّ اونا. کار شروع شد. پنج روز بعد، روح‌الله و نُه سربازش از پشت سنگرای خودمون سردرآوردن. منطقه رو دور زده بودن. از پشت ما پیداشون شد. بچه‌ها دورتر از خط، تو دوربین اونا رو دیده بودن. می‌خواستن شلیک هم کنن که یکی از سربازا داد می‌زنه، می‌گه نزن. این‌وریا هم نمی‌زنن. گفتیم خدایا مگه می‌شه. هم می‌خندیدیم، هم گریه‌مون دراومده بود. وقت‌مون تلف شده بود. همه‌چی دُرُس بود. نقشه دُرُس بود. راهی که اونا آغاز کرده بودن دُرُس بود. این وسط چی دُرُس نبود؟ نشستیم تو سنگر، دور هم. ساعتا به این چیزا فکر کردیم. نقشه هم گذاشتیم وسط‌مون. هرکی گوشه‌ی سنگر نشسته بود و وسط رو نگاه می‌کرد؛ نقشه رو. هیچ‌کس چیزی به ذهنش نمی‌رسید. ساعتا همین‌جور توی سکوت نشستیم و چایی خوردیم و نقشه رو نیگا می‌کردیم. شرایط سختی بود. ته‌ش به هیچ نتیجه‌ای نرسیدیم.
- چایی می‌خورید؟
- نه... این رو گفتم که بگم این‌جور نمی‌مونه اوضاع. یعنی می‌خوام بگم خودت رو جمع کن پسر.
- می‌دونم. بدتر می‌شه.
- چی می‌گی؟
- می‌گم آره. درست می‌شه. چایی نمی‌خورید؟
- نه... آره درست می‌شه. می‌خوام بگم بعضی موقع‌ها شرایطی پیش می‌آد که دست آدم نیست. مثل همین قضیه. مقصر کی بود؟ ما انداختیم دست قسمت. دست قضا و قدر. گفتیم که خدا رو شکر این‌جوری شد. رفع بلا شد. اگه اونا مسیر رو دُرُس می‌رفتن، کشته می‌شدن یا هر اتفاق بدی می‌افتاد. البته دو سه روز بعد روح‌الله و هشت‌تا از اون بچه‌ها کشته شدن اما خب، توی اون قضیه مسئله اون‌جوری بوده. این‌دوتا، دوتا قضیه‌ی مختلفه. می‌گیری چی می‌گم که پسر؟
روی کاناپه، روبه‌رویش نشسته. چایی رو سَر می‌کشد. کم‌کم که لیوان خالی می‌شود، از تهِ لیوان می‌بینداش. کله‌اش کوچک شده و تنه‌اش بزرگ. سکوت می‌شود. می‌گوید: «بله آقا؛ می‌فهمم.»

جمعه

چی می‌شد همه‌جا همون‌جوری بود که من می‌خاستم، همه‌جا آشتی، همه‌جا صلح و صفا؟

پسر پس از نشست‌اش با بدان، به‌سوی کشتی رفت. سوار کشتی شد. نوح در دماغه‌ی کشتی ایستاده بود. خیره به افق بود. پسر به‌سویش رفت و دست روی شانه‌ی پدر گذاشت. نوح برگشت. هر دو مکثی کردند. چشم در چشم هم دوختند. سپس هم‌دیگر را در آغوش گرفتند. نوح پیشانی پسر را بوسید و کار ورود حیوانات به کشتی و نظم‌بخشیدن به آن‌ها را به او سپرد و خود، سکّان را به‌دست گرفت. 

...

- هاه... هاه... فوت... فوت...
اون‌جا؛ توی دایره‌ی میم خیلی خاک گرفته. لای سه‌دندونه‌ی شین هم. اون بالا، روی سَردوشی، اون‌جا رو کسی نگاه نمی‌کنه. این هم این دوش؛ ثابت، بی‌شلنگ، منفعل؛ اون‌جا حسابی جرم گرفته.